نام علمی : Ficus carica
نام انگلیسی : Common fig tree
نام تیره : Moraceae
نام محلی : انجیر ، انجیر کوهی ، انجیل ، تین ، کشکل ، انجیر خوراکی ، شال انجیر ، کتک ، گمشو ، کرنجیل کرام ، بلبس، انجیر معمولی ، ویوانجیر ، هنجیر ، کشگل ، باس ، شاهنجیر ، کرموس ، طبار ، بلس ، کرتل ، انجیربن ، شاه انجیر ، کاچی ، قره هژید و انجیر یش .
خصوصیات بوتانیکی :
دارای 600 گونه میباشد که اغلب انواع آن وحشی یا زینتی هستند مانند درخت معروف به درخت کاتوچو(فیکوس الاستیکا) که هم زینتی است و هم صنعتی. فیکوس بنگالنسیس و فیکوس رلیگیوزا انواع زینتی این گیاه می باشند که در تزئینات و به عنوان گیاه آپارتمانی مصرف زیاد دارند . برگ درخت انجیر پنجه‌ای و دارای 3 تا 5 لوب میباشد. قسمتی که به اسم میوه انجیر معروف است و مورد تغذیه انسان قرار میگیرد در حقیقت میوه نیست بلکه زائده مجوفی است که گلهای انجیر به تعدادی زیاد در داخل آن قرار گرفته‌اند و مواد قندی در این زایده یا رسپتاکل جمع میشود. گلهای نر و گلهای ماده درخت انجیر از یکدیگر جدا ولی روی یک پایه یعنی در داخل رسپتاکل واقع شدهاند و به عبارت دیگر درخت انجیر گیاهی است یک پایه.
اگر میوه انجیر را باز کنیم و به شکل یک سطح درآوریم گلهای نر که حامل دانه گرده هستند و در کنار و به طرف خارج صفحه واقع شده و گلهای ماده که حامل تخمدان و در صورت تلقیح شدن حامل بذر خواهند بود در وسط صفحه قرار دارند. تلقیح گلهای ماده انجیر بوسیله حشرات مختلف که مهمترین آنها حشره‌ای بسیار کوچک از خانواده کالسیدیده میباشد انجام میگیرد.
پراکنش جغرافیایی :
موطن اصلی درخت انجیر در دنیای قدیم یعنی اروپا- آسیا در نواحی مدیترانه میباشد و به همین جهت آن را جزء میوه‌های مناطق نیمه گرم طبقه بندی میکنند. درخت انجیر بسیار قدیمی است. آثار این درخت در آخر عهد دوم (کرتاسه) دیده شده و در عهد چهارم در اطراف دریای مدیترانه مورد کشت قرار گرفته است. در مصر از 2800 سال قبل از میلاد مسیح کاشت درخت انجیر موسوم بوده است این گیاه در بیشتر مناطق استان سیستان وبلوچستان (از جمله سراوان ، چابهار ، نیک شهر ، خاش و. . . ) کشت می شود.
ترکیبات شیمیایی :
انجیر میوه مغذی و خوش طعمی است. دارای مواد قندی ، مواد ازته ، چربی ، مواد معدنی ، آمینو اسید ، آنزیمهای مختلف و کاروتن میباشد. در برگهای آن حدود 0.6 درصد مواد تلخی مانند فیکوسین Ficusin و برگاپتین Bergaptene وجود دارد. شیره سفیدی که با شکستن شاخه‌های درخت انجیر و یا از میوه نارس آن خارج میشود بسیار سمی است و اگر بر روی پوست زده شود سلولها را از بین برده و می‌کشد. برگهای انجیر دارای Glycosiderutin میباشد.
خاک مطلوب درخت انجیر :
درخت انجیر را در انواع مختلف خاک از شنی سبک تا رسی سخت می‌توان کاشت. در اراضی شنی سبک خطر حمله نماتود بسیار زیاد است. بهترین خاک برای کاشت این درخت اراضی لیمونی است. در این نوع اراضی میوه دادن درخت به علت رشد زیاد شاخ و برگ دو یا سه سال به تاخیر می‌افتد.
احتیاجات آب و هوایی :
اقليم نقش بسيار اساسي در توليد محصول خوب و اقتصادي انجير دارد بطوري كه اين عوامل علاوه بر اينكه در تعيين محل توليد نقش دارند، در تعيين كيفيت و رفتار فيزيولوژيكي گياه نيز اثر مي گذارند كه در ذيل به اختصار به آنها اشاره مي شود.
درجه حرارت : درخت انجير يك گياه نيمه گرمسيري است كه زمستانهاي ملايم همراه با بارندگيهاي پراكنده و تابستانهاي گرم را بيشتر ترجيح مي دهد عليرغم اينكه انجير بومي نواحي نيمه بياباني است، درجه حرارتهاي پايين زمستان، بيشتر از گرماي بالاي تابستان كشت آن را محدود مي سازد، بطوري كه درختان انجير گرماي شديد را بدون خسارت جدي به كيفيت ميوه تحمل مي كند انجير مانند هر گياه خزان دار نيمه گرمسيري كه به شرايط خشك آب و هوايي وابسته است تحت شرايط رطوبت نسبي پايين، تابش شديد نور خورشيد، درجه حرارت بالاي تابستانه (35 تا 42 درجه سانتيگراد يا بيشتر در ماههاي تير و مرداد) و زمستانهاي ملايم به خوبي رشد مي كند.
رطوبت نسبي : درختان انجير در مناطقي كه در فصل گلدهي و ميوه دهي بارندگي نداشته باشند محصول با كيفيت خوب توليد مي كنند، رطوبت نسبي كمتر از 25% براي درختان انجير بهتر است. زيرا رطوبت نسبي بالا، شيوع و آلودگي به اكثر بيماريهاي قارچي و نيز شكاف خوردن ميوه كه در زمان رسيدن ميوه صورت ميگيرد را تشديد مي كند.
باد : وزش باد يا بارندگي در طول انجام عمل بار دهي ممكن است با ايجاد اختلال در پرواز طبيعي زنبور انجير (Blostophaga) در انجام فعاليت گرده افشاني و تشكيل ميوه، وقفه و ممانعت ايجاد كند. با وجود اين، وزش نسيم ملايم در هنگام خشك شدن ميوه مناسب است. زيرا به رسيدن مطلوب ميوه ها كمك مي كند.
نياز سرمايي درخت انجير : نياز سرمايي درختان انجير براي شكست ركود زمستاني از صفر تا مقدار كم گزارش شده است، سرماي مورد نياز براي شكستن استراحت انجير به قدري كم است كه چند هفته هواي خنك براي آن كافي است بطوري كه 100 تا 400 ساعت دماي كمتر از 7 درجه سانتيگراد نياز سرمايي آن را بر طرف مي سازد.
مقاومت در برابر سرما : درختان انجير به سرماي زمستان حساسيت بيشتري دارندميزان حساسيت به سرما در بيشتر ارقام انجير به اندازه مقاوم ترين درختان پرتقال گزارش شده است. همچنين مقاومت آن از درختان انار كمتر است. مقاومت اين درخت به سرما، رقم، سن، سلامتي درخت، و شرايط فيزيولوژيكي آن بستگي دارد. درختان جوان نسبت به سرما حساسيت بيشتري نشان مي دهند. درختان جوان در سرماي 3- درجه سانتيگراد طي ماههاي آبان و آذر آسيب ديده و با درجه حرارتهاي 9- درجه سانتيگراد در اواسط زمستان از بين مي روند. درختان انجير در اوايل شروع فصل سرما مقاومت كمتري دارند كه با پيشرفت ركود، درجه حرارت هاي پايين تر مقاومت بيشتري پيدا مي كنند بطوري كه درجه حرارت هاي 3- تا 6- درجه سانتيگراد در اوايل فصل زمستان ممكن است درختان را بخشكاند. ولي با پيشرفت مرحله ركود اين امر بسته به رقم، در درجه حرارت هاي پايين تر از 10 درجه سانتيگراد تحقق مي يابد. اندامهاي جوان درخت نسبت به سرما حساسيت بيشتري دارند. درجه حرارت هاي 8- تا 10- درجه سانتيگراد، شاخه هاي جـوان را از بين مي برد، در حاليكه تنه درخت در درجه حرارت 12- تا 15- درجه سانتيگراد نابود مي شود ولي ممكن است اندامهاي زير زمين، شاخسارهاي جديدي را در فصل رشد بعد بوجود آورند. ريزش زودتر از موعد كه ممكن است به وسيله حمله آفات و بيماريها و يا خشكسالي ايجاد شده باشد، حساسيت درخت را به سرما بيشتر مي كند.
ارقام اصلاح شده :
انواع انجیر : خوراکی و غیر خوراکی می باشد
انواع انجیر خوراکی : ازمیر ، معمولی ، سان پدرو
انجیر استهبان از نوع ازمیر می باشد که محصول دوم آن اقتصادی و قابل استفاده است . ارقام آن عبارتند از انجیر سیاه ، سبز ، شاه انجیر و کشکی
انجیر های معمولی به صورت پارتنوکارپیک تولید شده و نیازی به گرده افشانی ندارد . ( انجیرهای سیاه موجود در بازار )
انجیر های غیر خوراکی به نام " بر " نامیده شده که زمستانه ، بهاره ، تابستانه دارند و از نوع بهاره آن برای " بردهی " یا گرده افشانی درخت انجیر استفاده می شود
روش ازدیاد :
روش ازدیاد به وسیله بذر ، قلمه ، پاجوش ، پیوند . البته ازدیاد با بذر به ندرت انجام شده و مخصوص مراکز تحقیقاتی می باشد . توسط قلمه های چوب 2 الی 3 ساله به راحتی تکثیر می شود . طول قلمه ها در حدود 40 سانتیمتر بوده که در اواخر زمستان جدا می گردند .
روش کاشت :
فاصله کاشت قلمه در نهالستان انجیر به صورت 4 ردیف (4 فارو) پشت سرهم با فاصله 40 سانتیمتر از یکدیگر است که پس از هر 4 ردیف یک فاصله 80-60 سانتیمتری فضای آزاد قرار دارد. فاصله نهالها از هم بر روی هر ردیف باید 30 – 25 سانتیمتر باشد و قلمه‌ها در وسط پشته کاشته شوند.
کود ونیاز های غذایی :
معمولاً با توجه به دیم بودن انجیر در استهبان از هیچ کود حیوانی یا شیمیایی استفاده نمی شود، ولی در زمینه کود دهی طرح تحقیقاتی در حال انجام است .
آبیاری :
به دلیل حساسیت درخت انجیر به زیادی عنصر بُر در آب آبیاری، توصیه میشود میزان عنصر بر موجود در آب آبیاری نهالستان انجیر کمتر از 1 میلیگرم در لیتر این عنصر داشته باشد.
آفات و بیماری ها :
پوسيدگي قهوه‌اي(دروني) ميوه انجير :
پوسيدگي قهوه‌اي(دروني) ميوه انجير fig brown rot(fig endosepsis)
بيماري ناشي ازقارچ ناقص Fusarium moniliforme است كه اسپورهاي آن با زنبور Blastophaga به داخل ميوه‌ي انجيرانتقال مي‌يابد وموجب پوسيدگي داخل ميوه ميشود .
لكه برگي سركوسپورايي انجير :
لكه برگي سركوسپورايي انجيرfig cercospora leaf spot
بيماري ناشي از Cercospora spp مانند( C. bolleana) است؛ كه منجر به توليد لكه‌هاي مازويي در برگ انجير ميشود.
ترشيدگي انجير fig souring
بيماري درايران ناشي از مخمر Hanseniospora osmophila است كه با مگس سركه يا سوسك ميوه انجير از طريق چشم ميوه انجير به داخل آن انتقال مي‌يابد. اين مخمر‌ها باعث ترشيدگي، ايجاد بوي الكل و تغيير رنگ ميوه مي شوند.
شانكر انجير
بيماري بيشتر در انجيرهايي ديده ميشود، كه نياز به هرس شديد دارند. درايران شانكر انجير در استهبانات فارس ديده شده است. بيماري ناشي از Diaporthe cinerascens (آنامورف: Phomopsis cinerascens) است. دراثر حمله قارچ روي شاخه‌ها شانكر ايجاد ميشود و شاخه‌ها پژمرده و دچار زوال تدريجي مي گردند. آلودگي از محل هرس شروع ميشود ومعمولاَ درفصل باراني صورت ميگيرد. قارچ درسال اول آلودگي تغيير رنگ را روي شاخه ايجاد مي‌كند و بتدريج طي 4-3 سال اطراف تنه وشاخه را فرا ميگيرد. دراثر مقاومت گياه بافت پينه‌اي اطراف شانكر تشكيل ميشود. قارچ درپينه نفوذ كرده ودرسال بعد فعال مي شود. دراثر فعاليت سالانه قارچ دواير متحدالمركزي توليد ميشود. قارچ دو نوع پيكنيديوسپور توليد مي‌كند. نوع α ونوع β كه نوع α درايران ديده شده است. اسپورها ازمحل زخمهاي ايجاد شده دراثر عوامل طبيعي وفيزيكي ويا حمله حشرات نفوذ مي‌كنند.
كنترل:
بهترين روش كنترل بيماري پيشگيري ازنفوذ قارچ درگياه وباغ است. كه شامل
1. تنظيم زمان هرس(هرس همراه با بارندگي نباشد(
2. تهيه قلمه سالم
3. معالجه زخمها
4.ضدعفوني ابزار هرس
برداشت :
انتخاب زمان مناسب برداشت انجير تازه يكي از عوامل مهم توفيق در انجير كاري تلقي مي شود. به طوري كه وقتي انجير چيده مي شود. چنانچه شيرابه از آن خارج شود علامت آن است كه ميوه هنوز نرسيده است و احتمالاً حالت سوزاندگي در اين مرحله به دليل آنزيم هيدروليز كننده پروتئين في سين است. قبل از شروع به برداشت ميتوان از رسيدن انجير از طريق رنگ، بافت و طعم ميوه اطمينان حاصل كرد و اصولاً كيفيت ميوه را ميتوان با اندازه گيري نسبت قند به اسيد، مواد جامد و محلول و تردي آن تعيين كرد. برداشت محصول تازه، به كمك دست و با دقت صورت ميگيرد و براي اينكار لازم است شاخه هاي باردار را پايين كشيده و ميوه را از دُم آن از شاخه جدا كرده و در جعبه هايي كه براي اينكار از قبل آماده شده اند قرار داد. بهتر است تنها يك رديف يا حداكثر دو رديف انجير تازه در داخل جعبه قرار داده شود تا از لهيدگي آن جلوگيري شود. ميوه تازه پس از چيدن بايد در محل خنكي نگهداري و سپس در اسرع وقت به بازار مصرف ارسال گردد. در صورتيكه انجير به منظور استفاده خشكباري باشد برداشت آسانتر است زيرا ميوه بر روي درخت قسمتي از آب خود را از دست داده و پلاسيده مـي شود و بـا كمترين تكان ريـــزش مي كند.
انبارداری:
به طور کلی در مورد انجیر های معمولی به دلیل کمی زمان انبار داری آن و توان کم حمل و نقل بایستی به بازار فروش نزدیک باشد . اما در مورد انجیر های خشک به دلیل داشتن خاصیت انبارداری و توان حمل و نقل و از همه مهمتر وجود بازار در خارج از کشور قابل تامل بیشتری است . اما مراقبت و نگهداری بیشتری نیاز دارند .
عملکرد و مقدار تولید در هکتار :
ميانگين محصول يك درخت ، حدود 10 كيلوگرم انجير خشك است .ايران با سرانه توليد 2/1 كيلوگرم انجير مقام 4 توليد اين محصول را دارد، سرانه توليد انجير در جهان 150 گرم است .
بررسی اقتصادی :
براساس اظهارات كارشناسان فائو، ايران رتبه نخست توليد انجير خشك دنيا را به خود اختصاص داده است كشورهاى تركيه، ايران و مراكش به ترتيب با ۶۵هزار ، ۴۹ و ۴۵ هزار هكتار بيشترين سطح زير كشت محصول انجير را در جهان دارا هستند استان فارس با سطح زير كشت ۴۲هزار هكتار و توليد سالانه ۴۰هزارتن محصول انجير خشك نخستين توليد كننده انجير خشك جهان است . سالانه حدود ۸ تا ۱۰هزار تن انجير خشك به خارج از كشور صادر مى شود كه مالزى، هنگ كنگ و چين بيشترين خريدار انجير ايران هستند . سهم انجير ايران در بازار ژاپني چند سال پيش 10درصد بود كه در سال‌جاري به 90درصد رسيده، سهم انجير تركيه و آمريكا كه در آن زمان، به ترتيب 30 و 70درصد بود الان به يك و صفر درصد رسيده است. به تعبير ديگر آنها، بازار ژاپن را از دست داده‌اند. البته دليل چنين فرايندي اين است كه انجير تركيه، آفلاتوكسين داشته و كنار گذاشته شده، انجير آمريكا هم به دليل قيمت بالاتر آن نسبت به انجير صادراتي ايران، توان رقابت را از دست داده است.
قیمت محصول :
قیمت پایه صادراتی انجیر 450 دلار می باشد .
موارد استفاده و خواص دارویی :
انجير ادرارآور است و كساني كه به خروج ادرار احتياج دارند بايد انجير مصرف كنند. انجير سينه را نرم مي كند. برگ هاي درخت انجير، ظروف آشپزخانه را كاملاًپاك مي كند. جوشانده 40تا 120گرم انجير در يك ليتر آب براي معالجه برونشيت مزمن،زكام و گرفتگي صدا مفيد است. مربا و كمپوت انجير براي درمان يبوست مؤثر است لذا ميتوان 3 تا 4 انجير تازه راچهار قطعه كرده و در نيم ليتر شير جوشانده تا پخته شود و آن را با 12 عدد كشمش صبح ناشتا بخورند. جوشانده برگ انجير در منظم نمودن عادات ماهيانه خانم هايي كه مبتلا به بي نظمي عادت ماهانه شدهاند مؤثر است كه بايد جوشانده را چند روز قبل از عادت ماهانه مصرف نمايند . شير سفيدي كه از دم برگها يا ميوه انجير خارج مي شود بهترين درمان ميخچه و زگيل است و بايد آن را صبح و شب روي ميخچه گذاشت تا آن را زايل كند. ميوه انجير نيروبخش، خوش طعم،مولّدانرژي و فربه كننده است و مواد لازم براي سوخت و ساز بدن را در خود جمع كرده است. انجبر براي نرم كردن سينه و روده ها داراي خاصيت معروفي است.
اگر 40 تا 120 گرم انجير خشك را در يك ليتر آب بجوشانيد، جوشانده اي بدست مي آيد كه براي معالجه زكام هاي شديد و تورم هاي حنجره مفيد است. دم كرده برگ هاي آن به مقدار 26 تا 30 گرم در يك ليتر آب، مسكن و براي معالجه سرفه تجويز مي شود. جوشانده انجير خشك در التهاب دستگاه تنفس تجويز مي شود.غرغره كردن جوشانده انجير خشك براي درمان گلو درد و سرما خوردگي بسيار مؤثر است. اگر 5 تا 7 گرم انجير خشك رادر مقداري آب ريخته و با آتشي ملايم بپزند تا به صورت شربتي درآيد اين شربت درد گلو را آرام مي كندو سرفه را تسكين مي دهد. از جوشانده انجير خشك در شير، شربتي به دست مي آيد كه
براي رفع تحريكات گلو مخاط دهان مصرف مي شود. انجير خشك را مي كوبند و مي سايند ئ به جاي قهوه مصرف مي كنند.مصرف گرد انجير به جاي قهوه در بيماريهاي برونشيت، سينه پهلو و سياه سرفه مفيد است. جوشانده شاخه نازك درخت انجير،آبي را كه در بافت هاي بدن جمع شده خارج مي كند از اين جهت در مورد مرض استسقاءنيز مصرف آن مفيد است. انجير بيش از هر ميوه اي قند طبيعي دارد و به مقدار قابل توجهي داراي ويتامين هاي «آ» و «ب» است. اگر انجير را بپزند و به شكل كمپوت و يا مربا درآورند براي اشخاصي كه سوء هاضمه يا يبوست دارند مفيد است. انجير بواسير را قطع مي كند. انجير سده ها را نرم مي كند و براي باد قولنج مفيد است. انجير نقرس را معالجه مي كندو قواي جنسي را زياد مي كند.
انجير بوي بد دهان را از بين مي بردو استخوان ها را محكم مي كند. انجير ميوه اي است بسيار مغذي كه هضم آن آسان است و مصرف آن براي بچه ها و اشخاصي كه از بستر بيماري برخاسته اند و دوره نقاهت را مي گذرانند بسيار مفيد است.انجير به علت دارا بودن دانه هاي ريز، باعث تقويت روده و معده مي شود ولي براي كبدهاي ضعيف زيان آور است.
انجير در رفع بواسير،صرع، جنون و وسواس اثرات نيكويي دارد. خوردن انجير تازه و خشك،موجب لينيت مزاج مي شود،از اين جهت يبوست هاي كهنه و مقاوم را درمان مي كند. خوردن جوشانده انجير خشك در تمام التهابات دستگاه تنفس مانند ذات الريه، ذات الجنب،آسم،تنگي نفس،سرماخوردگي هاي مكرر مفيد است.غرغره كردن و دهان شويه با جوشانده انجير خشك، ورم لثه، ورم دهان و ورم گلو را درمان مي كند. . اگر خمير انجير با آرد جو و گندم را به صورت مرهم، روزي 2 مرتبه در محل ورم گوش و دمل ها قرار دهند اثر شفابخش دارند. اگر خمير انجير با آرد جو را به صورت مرهم در محل سوختگي ها و غده هاي ملتهب قرار دهند،مؤثر است. مسواك زدن با سوخته انجير، براي جرم گيري دندان (سفيد كردن دندان ) و تقويت لثه، فوق العاده مفيد است. برگ تازه انجير براي التيام جراحات و زخم ها و جوش خوردن سريع زخم هاي سطحي مؤثر است. مي توان برگ تازه را به مدت كمي روي زخم هاي سطحي گذارد، اگر برگ خشك كرده درخت انجير را بكوبيد و در سركه بخيسانيد و به پوست بدن كه پوسته پوسته مي شود بماليد اثر شفابخش دارد . برگ خشك كرده درخت انجير را بكوبيد و در آب خيس نموده و بر سر يا ابرو بماليد،ريزش مو را بر طرف مي كند. يك قطره از شيرآبه سفيدرنگ انجير را در داخل دنداني كه پوسيده و كرم خوردگي دارد بماليد،درد را تسكين مي دهد. وجود مقدار زياد فسفر اين حقيقت را نشان مي دهد كه انجير در پرورش هوش و حافظه بسيبار مؤثر است. سرشار بودن انجير از پتاسيم تاَمين كننده سلامتي كودكان ضعيف و كم خون و بي اشتها است. اگر انجير و عسل را به طور مساوي با هم مخلوط كنيد جهت زخم معده بسيار مفيد است. انجير به علت داشتن پتاسيم، درجه قليايي بودن بدن را بالا برده و در رفع اوره و چربي بدن بسيار مؤثر است. انجير مي تواند در بيماران مبتلا به عدم كفايت كبد و رماتيسم مزمن مؤثر باشد. انجير هر قدر تازه تر باشد قدرت پاك كنندگي و خواص آن بيشتر است. انجير بهترين غذا براي بيماران عصبي است. انجير پخته مرهم خوبي براي سوختگي زخم هاي گرم و دمل( مخصوصاً دمل دندان ) است. شربت انجير تسكين دهندۀ دردهاي گلو و سرفه است. انجير خيسانده شده در شير بسيار خوشمزه و براي درمان يبوست شديد بسيار مفيد است.
انجير خيسانده شده در روغن زيتون براي معالجه يبوست بسيار مفيداست و بايد صبح ناشتا خورده شود.
شيره سفيد انجير اثري نظير مايه پنير دارد، لذا مي توان از آن در تهيه پنير استفاده كرد. براي معالجه آبسه دندان و ناراحتي لوزه و گلو انجير پخته بسيار مفيد است. مرهم انجير پخته شده در سركه، براي درمان سوزش، خشكي و خشونت زخم ها بسيار مؤثر است جوشانده تازه و جوان درخت انجير در استسقاء اثر نيكو دارد.جوشانده انجير در التهاب دستگاه تنفس تجويز مي شود. جوشانده پوست تازه انجير در شك روش ها و اسهال خوني توصيه شده است.
TURNIP 
توحید نوروزوند